Imam Ibn Al-Ğazarī* je rekao:
„Riječ at-tağwīd (التجويد) je infinitiv glagola ğawwad (جَوَّدَ)**. Iz istog glagola je izvedena i imenica ğawda (جَوْدة), čije značenje je suprotno značenju riječi ar-radā'a (الرداءة).*** Kaže se: „Taj i taj je bio izvrstan u tome kada je to dobro uradio (جوّد فلان في كذا إذا فعل ذلك جيدا).“
Glagol ğawwada (جَوَّدَ) se (u kontekstu nauke ‘ilm at-tağwīd) upotrebljava da se njime označi precizno čitanje (učenje), kada su izrazi pravilno izrečeni, bez ikakvih mahana u (iz)govoru.
Značenje glagola ğawwada (جَوَّدَ) je: „dosegnuti krajnji cilja u nastojanju da se nešto pravilno uradi i krajnje granice uljepšavanja istog“.
Kaže se da je neko pravilno izvršio neku radnju ili uljepšao neki postupak ili predmet kada je dobro uobličio i obradio isti, kada ga je precizno postavio na mjesto koje mu pripada i kada je tim postupkom postigao krajnji cilj i dosegao krajnju granicu dobročinstva i savršenosti, bez obzira da li se radi o riječima ili postupcima.
Riječ at-tağwīd (التجويد) u terminologiji učenjaka ove oblasti ima dva značenja:
1. Poznavanje pravila i argumenata na kojima se ta pravila zasnivaju, definiranih od strane učenjaka koji su se bavili znanstvenom disciplinom koja izučava, analizira i definira pravila učenja Kur'ana, koje su sistematizirali i zabilježili najistaknutiji imāmi i rāwije (prenosioca) qirā'eta. Ta pravila i argumenti se tiču ishodišta i svojstava glasova (مخارج الحروف و صفاتها); objašnjenja asimilacije potpuno ista dva konsonanta po mjestu artikulacije i po ostalim glasovnim svojstvima (إدغام مثلين); asimilacije konsonanata bliskih po ishodištima i sličnih na osnovu nekih drugih svojstava (إدغام متقاربين); asimilacije konsonanata koji su srodni po ishodištu i nemaju nekih drugih zajedničkih osobina (إدغام متجانسين); pravila koja se odnose na konsonant nūn sākin (نْ) i tanwīn; pravila koja se odnose na konsonant mīm sākin (مْ); pravila koja se odnose na dužnine vokala (مد ج مدود) i njihovu podjelu; podjele pauzalne i početne forme (الوقف والإبتداء); i ostala pravila koja su formulirali islamski učenjaci koji su se bavili znanošću koja se naziva 'ilm at-tağwīd. Ova oblast se naziva at-tağwīd al-'ilmiyy – التجويد العلمي - (teorijski dio znanstvene discipline koja izučava, analizira i definira pravila učenja Kur'ana).
2. Pravilna atikulacija glasova, precizno i tačno izgovaranje kur'anskih riječi, nastojanje da se na najljepši način izgovore kur'anski izrazi kako bi se na taj način ostvario najjasniji govor i najljepše izražavanje. Navedeno se može ostvariti jedino uz artikulisanje svakog konsonanta iz njegovog ishodišta (المخرج) i sa svim akustičkim osobinama i stalnim svojstvima (الصفات اللازمة), poput svojstava kao što su hams (همس), ğahr (جهر), šidda (شدة), rihāwa (رخاوة), isti‛lā' (استعلاء), istifāl (استفال), i neka druga pravila... Također, spomenuto će se ostvariti i artikulacijom konsonanata uz njihove nestalne akustičke osobine (الصفات العارضة), naprimjer, tafhīm (تفخيم), tarqīq (ترقيق), izhār (إظهار), idgām (إدغام), qalb (قلب), ihfā' (إخفاء)...
Sve navedeno se može ostvariti jedino uz skraćivanje (قصر) onoga što zahtjeva skraćivanje prilikom učenja, kao i duže učenje (مد) onoga što je obavezno dugo učiti, primjenu pravila poput izhāra, idgāma, ihfā'a i drugih pravila o kojima ćemo ti, ako Bog da, nešto kasnije detaljnije govoriti. To će se ostvariti jedino ako se učač Kur'ana obaveže da izučava i primjenjuje pravila učenja Kur'ana, vježbanjem jezika da ih primjeni, te da uloži veliki napor kako bi ta pravila izučio i na najispravniji način ih primjenio, tako da učenje kur'anskog teksta uz primjenu tih pravila postane prirodno i spontano.
Osoba koja izučava tedžvid i druge poučava ovoj znanosti naziva se mudžewwid, muğawwid (stručnjak za tedžvid), a onaj ko početnike praktično uvježbava, zove se muqri' (مقرئ), mentor za učenje Kur'ana.
U smislu preciznog, pravilnog i odgovornog učenja Kur'ana, riječ tağwīd (التجويد) bila je poznata i u vrijeme ashaba.
Tedžvid je znanstvena disciplina koja izučava izgovorno-akustičku bazu i njene centre u kojima glasovi nastaju, a koji opet u uzajamnoj vezi proizvode više akustičkih varijanti i nijansi, kao što su: nazalizacija, asimilacija, naglašenost i nenaglašenost glasovnih osobina, dužine i produžavanje vokala, alofoni (varijante izgovora) vokala, kao i sve ostale pojedinosti koje su vezane za učenje Kur'ana.
عِلْمُ التَّجْوِيدِ هُوَ عِلْمٌ يُعْرَفُ بِهِ إِعْطَاءُ كُلِّ حَرْفٍ حَقَّهُ وَ مُسْتَحَقَّهُ
Jedna od najpoznatijih definicija tedžvida glasi: „Tedžvid je znanost pomoću koje saznajemo na koji način artikulisati svaki harf svim njegovim stalnim i nestalnim svojstvima.“
Kao što je poznato, Kur'an se sastoji od 114 sura (سورة ج سور). Svaka sura se sastoji od manjih odjeljaka, dijelova, koji se nazivaju ajeti (آية ج آيات). Ajete čine riječi (كلمات), a riječi su sastavljene od konsonanata (harfova). Osoba koja želi učiti Kur'an treba znati na koji način su Arapi izgovarali harfove u periodu objave Kur'ana.
Konsonanti arapskog jezika su:
أ ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ك ل م ن ه و لا ي
Najmanja gradivna jedinica kur'anskog teksta jesu harfovi, te su im islamski učenjaci posvetili posebnu pažnju kako bi svaki bio artikulisan sa stalnim i nestalnim svojstvima.
Naveli smo harfove prema redoslijedu kojeg je odabrao Nasr ibn ‘Āsim, što je poznato kao الحروف الهجائية. On je klasificirao harfove u manje odjeljke, grupe, shodno njihvoj ortografskoj sličnosti. Kao što se dā primjetiti, prvi konsonant je elif, tačnije hemze. Konsonat لا je nazvan lām-elif, jer se elif može naći samo ako mu prethodi neki od konsonanata, što je u ovom slučaju konsonant lām (ل). Izraz لا o kojem govorimo u kontekstu tedžvidske znanosti nije izraz lā (لاَ) kojom se nešto negira ili zabranjuje. Elif o kome je riječ sadržan je u primjerima: قَالَ، جَاءَ، إِيَّاكَ i sl. Konsonant kojeg nalazimo na počecima nekih izraza i konstrukcija, naprimjer, glagola u formi imperativa (فعل الأمر), jeste hemza al-wasl (همزة الوصل), tj. hemze koje se izgovara samo u slučaju kada učenje počinje upravo od riječi na čijem početku se ono nalazi.
Arapski jezik, dakle, broji 29 harfova. Osoba koja poznaje i praktično ispravno artikuliše svaki od tih harfova iz njima svojstvenih izgovornih centara (مخارج الحروف), te poznaje njihova svojstva u trenutku artikulacije, u mogućnosti je ispravno učiti Kur'an, onako kako je objavljen. Svaki konsonant arapskog jezika može se naći u dvije situacije: sākin, bez vokala, tj. sa sukūnom (ساكن) i muteharrik, sa vokalom (متحرّك). Iz ovog pravila se izuzima elif. Ostaje nam 28 harfova koji mogu doći u dvije spomenute pozicije ili situacije. Muteharrik dolazi u jednoj od tri varijante: sa fethom, dammom i kesrom. To znači da je svaki harf u jednom od četiri stanja: sākin ili muteharrik (meftūh, madmūm i meksūr).
Napominjemo da elif može biti samo sākin i to u slučaju kada mu prethodi harf vokaliziran fethom. Konsonant sa tešdīdom, tj. geminiziran, je u biti tvorba sākina i muteharrika.
Spomenimo i to da nije, naime, dovoljno izučiti samo teorijski dio tedžvida. Pod teorijskim dijelom podrazumijeva se prva, početna faza u kojoj se uče osnovna pravila učenja Kur'ana. Izučavati ovaj aspekt tedžvida je fard kifāya (kolektivna obaveza muslimana). Uz teorijski dio je obaveza, pred uvaženim učenjacima ove oblasti, praktično učiti po pravilima i kriterijumima tedžvidske znanosti, što spada u fard 'ayn (individualna obaveza i odgovornost).
Kao što ummet iskazuje pokornost Allahu, dž.š, razumijevanjem značenja koja Kur'an nosi i poštivanjem propisa koje sadrži, neosporno je da se ta pokornost iskazuje i nastojanjem da se pravilno izgovore sve riječi i izrazi sadržani u njemu, kao i time da se i harfovi artikulišu sa svim njihovim karakteristikama koja su (na)učena od najboljih poznavalaca učenja Kur'ana, čiji lanac prenošenja znanja seže sve do Vjerovjesnika, s.a.v.s., koji je govorio čistim arapskim jezikom, a njegovoj, a.s., autoritativnosti u ugledu nije se dopušteno suprostavljati niti je dozvoljeno odstupiti od toga i tražiti argument kod nekoga drugog. U tom smislu možemo reći da među ljudima ima onih koji pravilno postupaju i za takvo postupanje će biti nagrađeni, kao i to da ima onih koji ne postupaju ispravno i zbog toga su grešni, ili, pak, onih koji zbog svojih postupaka zaslužuju prijekor. Onaj koji ima priliku, mogućnost i sposobnost da ispravno (pro)uči Govor Uzvišenog Allaha (Kur'an) koji je objavljen na jasnom arapskom jeziku, a ipak to učini pogrešnim, stranim izrazima i konstrukcijama, zadovoljivši se svojim znanjem, mišljenjem i pretpostavkama, te iz se oholosti ne obrati učenjaku koji bi ga poučio ispravnom učenju, takav je, uistinu, nemaran, grešan i, bez ikakve sumnje, obmanjuje samog sebe.
Što se tiče onoga kojeg jezik ne bude slušao, tj. ne bude u mogućnosti ispravno artikulirati glasove, ili ne nađe nekoga ko bi ga poučio ispravnom učenju, možemo kazati da "Allah nikoga ne opterećuje preko mogućnosti njegovih" (dio 286. ajeta sure „El-Beqare“).
Zbog toga su svi nama poznati učenjaci postigli konsenzus (إجماع) oko toga da namaz onoga koji ispravno uči Kur'an nije valjan ako taj namaz predvodi osoba koja je analfabet (أمي) i koja ne zna ispravno učiti Kur'an. Također, učenjaci su učenje Kur'ana bez primjene tedžvidskih pravila kategorisali kao al-lahn (اللحن), griješenje prilikom učenja, te su onoga koji pravi takve pogreške nazvali al-lahhān (اللحّان).
Izvori za nastanak tedžvida su: Objava, Sunnet i idžma‘. Allah, dž.š., naređuje da se Kur'an uči tertīlom, a to znači da se moraju slijediti zakonitosti tedžvidske znanosti. Muhammed, s.a.v.s., je tu naredbu praktično realizirao i prvu generaciju muslimana naučio primjeni pravila tertīla. Islamski mislioci su, na osnovu postojećeg iskustva i vjerodostojnih predaja, definirali norme i kriterijume bez kojih se Kur'an ne može pravilno učiti, odnosno oni su već postojećoj praksi dali formu, ili preciznije rečeno, utemeljili su tedžvid kao egzaktnu znanost.
Rekao je imam Ebu-‛Amr ed-Dānī : „Dužnost je učača Kur'ana da sebe nauči ispitivati i provjeravati koje konsonante ne može ispravno artikulisati osim uz stalno vježbanje, često učenje, uz znanje o njihovoj preciznoj artikulaciji i njihovom odgovarajućem položaju, tako da svakom harfu dā njegovo pravo, tj. da duže uči ono što je neophodno, ili da izgovori hemze ako je potrebno, ili, pak, da primjeni idgām, izhār, ihfā', ili da neki harf artikuliše kao muteharrik ili, sākin. Spomenuto će se realizirati samo uz ono što je učač Kur'ana naučio od istaknutih učenjaka i poznavalaca pravila i načina učenja Kur'ana koji su, isto tako, do tog znanja došli preko svojih učitelja, a taj lanac tako seže sve do Vjerovjesnika, s.a.v.s. Oni se, dakle, u izučavanju ove nauke, nisu zaustavili samo na prenošenju onoga što je napisano u knjigama, niti su se ograničili različitim mišljenjima zasnovanima samo na razumu.“
Zanimljivu studiju koja objašnjava suštinu znanosti ‘ilm at-tağwīd, razradio je izuzetan poznavalac te znanosti, Imam Ibn Al-Ğazarī, u svom djelu An-Našr fī al-qirā'āt al-‛ašr (النشر في القراءات العشر), te bi ono što je najkorisnije i što je posebno značajno, uz određene korekture i izmjene, na ovom mjestu naveli. Primjena tedžvidskih pravila predstavlja uljepšavanje učenja Kur'ana i ukras njegovog čitanja. Tedžvid znači i davanje svakome harfu njegovog prava, tj. njihovo artikuliranje sa svim stalnim svojstvima (الصفات اللازمة), izgovarajući ih na njima odgovarajućim mjestima, iz njihovog jedinstvenog ishodišta. Također, tedžvid znači i ispravno (pro)učiti kur'anske izraze, nijansiranje i istančano razlikovanje izgovora tih izraza, shodno njegovim karakteristikama i savršenstvu njegovog oblika, bez ikakvog pretjerivanja, proizvoljne (jezične) upotrebe nekih izraza, pretvaranja i izvještačenosti.
Na navedeno je aludirao i Vjerovjesnik, s.a.v.s., riječima:
من أحب أن يقرأ القرآن عضًّا كما أنزل فليقرأ قراءة ابن أم عبد
أخرجه ابن ماجة في سننه و إمام أحمد في المسند من حديث عبد الله بن مسعود أن أبا بكر و عمر بشّراه أن رسول الله قال ذلك
„Ko voli učiti Kuran lagahno, onako kako je i objavljen, neka ga uči kao Ibn Ummī ‛Abd“, znači: neka Kur'an uči onako kako to radi Abdullah ibn Mes‛ūd, a on je, neka mu se Allah smiluje, zaista bio darovan izuzetno lijepim glasom, kao i sposobnošću primjene pravila učenja Kur'ana, te jasnog, preciznog, savjesnog i odgovornog učenja po svim pravilima (الترتيل), upravo onako kako je Kur'an objavljen od Allaha, dž.š.
Vjerovjesnik, s.a.v.s., je najviše volio slušati učenje Kur'an od Abdullaha ibn Mes‛ūda.
Prema onome što se bilježi u Sahīhima imamā Buharije i Muslima, kada bi Abdullah ibn Mes‛ūd učio Kur'an, rasplakao bi Allahovog Poslanika, s.a.v.s. (Predaju o tome bilježi imam Buharija u Sahihu, poglavlje „Tumačenje Kur'ana“ i imam Muslim u svom Sahihu, poglavlje „Namaz putnika“.)
Preneseno nam je pouzdanim lancem prenosilaca od Abū ‛Usmān an-Nahdīja da je rekao: „Jednom prilikom nas je Ibn Mes‛ūd predvodio u akšam-namazu i učio قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ (tj. na jednom od rekata je učio suru „El-Ihlās“). Tako mi Allaha, zbog ljepote njegovog glasa i jasnog učenja Kur'ana po svim pravilima, poželio sam da je učio čitavu suru El-Beqare.“
Možemo, dakle, reći da lijepo i precizno učenje Kur'ana prema tedžvidskim pravilima, onako kako je on objavljen, ulazi u domen Allahovog Zakona (سنة الله). U takvom učenju se uživa, srca se smekšaju, a (raz)um gotovo da se pomuti i razboritost izgubi. Takvo učenje je jedna od Allahovih, dž.š, tajni koju On otkriva onome kome hoće od Svojih stvorenja.
Priredio i sa arapskog preveo: Mensur Kerla
Bilješke:
*On je poznati učenjak, autoritet, izuzetan poznavalac znanosti ‘ilm at-tağwīd, imam Muhammad ibn Muhammad ibn Muhammad ibn Aliyy ibn Jūsuf, Šams ad-dīn, Abū al-Hajr al-‛Umarī ad-Dimašqī, a kasnije i aš-Šīrāzī, podučavatelj učenju Kur'ana, poznat kao Ibn Al-Ğazarī. Rođen je 751. H.g. u Damasku. Bio je hafiz Kur'ana, a znanost qirā'eta je izučavao pred najpoznatijim učenjacima svog vremena u Damasku, Kairu i Aleksandriji, sve dok u toj oblasti nije postao istaknut stručnjak, te su se mnogi okoristili njegovim znanjem. Putovao je i boravio u Bursi, Jemenu, Semerkandu i Širazu. (...) Napisao je nekoliko značajnih djela od kojih ćemo spomenuti: An-Našr fī al-qirā 'āt al-‛ašr (النشر في القراءات العشر), Tahbīr at-tajsīr fī al-qirā'āt al-‛ašr (تحبير التيسير في القراءات العشر), Tajjiba an-našr fī al-qirā 'āt al-‛ašr (طيبة النشر في القراءات العشر), Tamhīd fī ‛il at-tağwīd (تمهيد في علم التجويد), Al-Muqadima fīmā ‛alā qāri' al-Qur'ān an ja‛lamuh (المقدمة فيما على قارئ القرآن أن يعلمه), Mahnağ al-muqri'īn (منهج المقرئين), Gajāt an-nihajāt fī asmā' riğāl al-qirā'āt (غايات النهايات في أسماء رجال القراءات), Al-Hisn al-hasīn min kalām sajjid al-mursalīn (الحصن الحصين من كلام سيد المرسلين), Al-Qasd al-ahmad fī riğāl Musnad Ahmad (القصد الأحمد في رجال مسند أحمد), Al-Hidāja fī funūn al-hadīs (الهداية في فنون الحديث)... Ibn Al-Ğazarī, neka mu se Uzvišeni Allah smiluje, je umro 833. H.g u Širazu.
** جَوَّدَ – „uljepšati“, „poboljšati“, „popraviti“, „učiniti izvrsnim“, „pravilno čitati (recitirati Kur'an)“... Navedeno prema: Teufik Muftić, Arapsko-bosanski rječnik, El-Kalem, Sarajevo, 1997., str. 249.
*** الرداءة – „loša kakvoća“, „slabo stanje“, „pokvarenost“... Navedeno prema: Teufik Muftić, o.c., str. 522.
Izvori:
• Fadil Fazlić, Tedžvid – pravila o učenju Kur'ana, Fakultet islamskih nauka u Sarajevu, Sarajevo, 1997., str. 12-19.
• Mahmūd Halīl el-Husarī, Ahkām qirā'a al-Qur'ān, Maktaba dār al-bašā'ir al-islamiyya, 1999., str. 15-20.
• Teufik Muftić, Arapsko-bosanski rječnik, El-Kalem, Sarajevo, 1997.
